در این فضای ملتهب مطرح کردن دلایل لغو رونمایی یک کتاب هیچ کمکی به هیچ کسی نمی کند. تنها به این جمله بسنده می کنم که دشمنان ِ ما بی سواد و نادانند! اینان به دلیل بی سوادیشان می توانند ارزشمندترین متون را لعن کنند. حتی اگر توانش را داشته باشند به متون دینی حمله کرده و سوره ی یوسف را از قرآن حذف کنند. اینان به دلیل بی بضاعتی ماندگاری خود را حذف دیگران و یا سوار شدن بر گرده ی آنها می دانند. این پیروزی پوشالی مبارکشان باد!

عدم رونمایی یک کتاب در جمعی کوچک لطمه ای بدان کتاب نمی زند و اندکی زحمت بر نویسنده و مسئولین وارد می کند. از دوستانی که در فرهنگسرای ارسباران برپایی این جلسه را دلیل شدند تشکر می کنم و به سهم خود از همه ی کسانی که می خواستند در جلسه شرکت کنند پوزش می خواهم و امیدوارم بیشتر عزیزان به وبلاگم دسترسی داشته باشند و مسیرهای طولانی را برای رسیدن به آغوش خدا طی نکنند!

دشمنانم را به خاطر نادانیشان می بخشم (و هنوز به شعار خود پایبندم که دشمنی از عدم شناخت بر می خیزد و آنان با درک جهان و دیگری به دوست بدل خواهند شد)و از آنان برای اینکه به جهل مرکب دچار نشوند خواهش می کنم بار دیگر کتاب را با دقت بخوانند. نهراسید، فقط بخوانیدش.

به دلایلی بیشتر سخن نمی گویم. بماند برای وقتی دیگر.

 بهانه اي براي تجديد ديدار با دوستاني كه اين روزها به رسم زمانه بسيار از هم فاصله گرفته ايم.

كارگاه داستان روزنامه اطلاعات

حسن فرهنگي

 http://www.ettelaat.com/new/index.asp?fname=2009\12\12-08\13-29-10.htm&storytitle=داستان‌هاي%20روانشناسي%20شخصيت%20محور.

ویژه نامه ی فرهنگ و ادب روزنامه اطلاعات روزهای سه شنبه چاپ می شود

چنان كه در شماره پيش اشاره شد، هر داستاني را مي توان نقد روانشناختي كرد، اما گاهي نويسنده خود اين امر را بر همه خوانندگانش تحميل مي كند كه داستانش را از زاويه روانشناختي بنگرند. در شماره پيش با داستان‌هاي «روانشناختي راوي محور» آشنا شديم. در اين شماره به داستان‌هايي اشاره مي كنم كه نويسنده برخلاف نوع اول سعي ندارد نگاه خود را مشخص كند و نوع داستانش را براي خواننده بيان نمايد. در اين نوع داستان‌ها نگارنده از روش پنهان؛ اما در عين حال روانشناختي فايده مي گيرد تا خواننده را با وجوه پنهان شخصيت داستاني اش آشنا كند و او را درگير داستانش نمايد.در حقيقت نويسنده با تكيه بر شخصيت داستاني و رفتارهاي وي داستان را به حوزه روانشناختي سوق مي دهد .به طور گذرا به مشخصات اين نوع داستان‌ها مي پردازم كه با خوانش داستان «باغچه جعفري» و تطبيق آن با مشخصات اين نوع داستان‌ها بهتر با آن ارتباط برقرار كنيد. 1ـ داستان‌هاي روانشناختي شخصيت محور، تضاد و تعارض رواني شخصيت را نشان مي دهد. در اين نوع داستان‌ها سوبژه و ابژه مقابل هم مي ايستند و تعاريف جديدي را براي شخصيت داستاني مطرح مي كنند. 2ـ رفتارهاي شخصيت اصلي داستان كنشمند نيست و اساس اين رفتارها بر پايه عقلانيت عمل نمي‌كند. بلكه بيشتر در صدد پاسخ گفتن به نياز دروني عمل مي نمايد. 3ـ رفتار شخصيت در روايت داستان يكّه و منحصر بفرد است و خواننده نمي تواند موردي بيروني براي آن پيدا كند. 4ـ به خاطر رفتار دوگانه رواني خواننده پيش از اين كه در جايگاه داوري بنشيند و شخصيت داستان را داوري كند، او را بررسي مي كند و خود را در جايگاهش مي نشاند و به چالش ذهني با خود مي‌پردازد تا رفتاري متناسب با داستان براي خود پيدا كند. 5ـ خواننده (صد در صد) در جايگاه نويسنده مي‌نشيند. (به دليل اينكه اين نوع داستانها سويه‌هاي مختلف روان شخصيت داستاني را نشان مي دهد امكان نتيجه‌گيري به خواننده نمي دهد. در اين نوع از داستان‌ها صد در صد خواننده با فضايي مهم مواجه مي شود و صد در صد خود به عنوان خواننده نقش ايفاء مي كند كه همين خصيصه مهم ترين خصيصه‌ي داستان‌هاي روانشناختي شخصيت محور است. داستان «باغچه جعفري». يكي از نمونه‌هاي موفق اين نوع داستان‌هاست كه رفتارهاي دوگانه شخصيت اصلي داستان را نشان مي دهد و خواننده را در تصميم‌گيري نسبت به برخوردهاي وي دچار گيجي مي‌كند. اين نوع از داستان‌هاي روانشناختي مي تواند براي هميشه در ذهن خواننده بماند و او را به چالش بكشد و چه بسا خواننده هيچ وقت نسبت به برخوردي كه در مواجهه با موقعيت داستاني بايد از خود نشان دهد به نتيجه نرسد. و همين معجزه اين نوع از داستان‌هاست. *** باغچه جعفري نوشته: ويليام ساروبان برگردان: جمشيد کارآگاهي روزي در ماه آگوست آل کوندراج بدون اين که يک پني در جيبش باشد در فروشگاه وول ورث پرسه مي‌زد که چشمش به چکش کوچکي افتاد که نه اسباب بازي بلکه چکشي واقعي بود و آرزوي تصاحب آن تمام وجودش را در بر گرفت. يقين داشت اين درست آن چيزي است که احتياج دارد تا با آن يکنواختي ملالتبار را از بين ببرد و چيزي بسازد. از کارگاه بسته‌بندي، جايي که کارگران جعبه‌ساز کار مي‌کردند و با بي‌مبالاتي دست کم پنجاه سنت ميخ را دور ريخته بودند، تعدادي ميخ درجه يک جمع کرده بود. با طيب خاطر زحمت جمع‌آوري آنها را به خود داده بود، چون به نظرش مي‌رسيد ميخ، آن هم آن ميخ، چيزي نبود که دور ريخته شود. ميخ‌ها را حدود نيم پوند، حداقل دويست دانه، در کيسه‌اي کاغذي درون جعبه سيبي که خرت و پرت‌هايش را در خانه در آن نگاه مي‌داشت، گذاشته بود. حالا فکر مي‌کرد با چکش ده سنتي و چوب جعبه و ميخ‌ها مي‌تواند چيزي درست کند؛ هر چند نمي‌دانست چه چيزي. شايد ميزي يا نيمکتي کوچک. در هر حال، چکش را برداشت و يواشکي به داخل جيب شلوارش رکابي‌اش سراند، اما به محض که اين کار را کرد، مردي محکم بازويش را گرفت و بدون کلمه‌اي حرف او را به داخل دفتر کوچکي در پشت فروشگاه هل داد. مردي ديگر، مسن‌تر، در دفتر پشت ميز نشسته بود و با کاغذها ور مي‌رفت. مرد جوانتر که مچ او را گرفته بود، به هيجان آمده و عرق بر پيشاني‌اش نشسته بود. گفت: «خوب، اين هم يکي ديگر». مرد از پشت ميز برخاست وآل کوندراج را سرتاپا ورانداز کرد. ـ چي کش رفتي؟ مرد جوان با نفرت نگاهي به آل کرد، گفت: «يک چکش. تحويل بده». پسرک چکش را از جيبش درآورد و به مرد جوان داد، که گفت: «بايد با اين بزنم توي سرت، اين کار را بايد بکنم». رويش را به طرف مرد مسن‌تر، رييس، مدير فروشگاه کرد و گفت: «مي‌خواهيد باهاش چه کار کنم؟». مرد مسن‌تر گفت: «بسپرش دست خودم.» مرد جوان تر از دفتر خارج شد و مرد مسن نشست و به کارش پرداخت. آل کوندراج پانزده دقيقه در دفتر سرپا ماند تا مرد مسن دوباره نگاهش کرد. گفت: «خب!» ـ خب! باهات چه کار کنم؟ تحويل پليست بدم؟ آل چيزي نگفت، اما مسلماً نمي‌خواست به پليس تحويل داده شود. از مرد متنفر بود، اما در عين حال دريافت که اگر کس ديگري بود مي‌توانست خيلي از او بدتر باشد. ـ اگر بگذارم بروي، قول مي‌دهي هيچوقت از اين فروشگاه دزدي نکني؟ ـ بله آقا. ـ خيلي خب. از اين طرف برو بيرون و تا وقتي پول نداري به اين فروشگاه برنگرد. درِ راهرويي را که به کوچه منتهي مي‌شد بازکرد و آل کوندراج با عجله از راهرو خارج شد و به کوچه رفت. وقتي خلاص شد اولين کاري که کرد خنديد. اما مي‌دانست که تحقير شده و به شدت خجلت زده بود. در ذات‌اش نبود چيزي را که به او تعلق نداشت، بردارد. از مرد جواني که مچش را گرفته بود بيزار بود و از مدير فروشگاه که وادارش کرده تا مدتي طولاني در دفتر خاموش بايستد متنفر بود. اصلاً خوشش نيامد وقتي مرد جوان گفت بايد با چکش توي سرش بزند. بايست جرأت مي‌داشت و راست توي چشمش نگاه مي‌کرد و مي‌گفت: «خودت تنها؟». البته چکش را دزديده و گير افتاده بود، اما به نظرش نبايد آن قدر تحقير مي‌شد. بعد از اين که سه بلوک دور شد، به اين نتيجه رسيد که نمي‌خواهد هنوز به خانه برود، به همين خاطر برگشت و به طرف شهر رفت. درواقع در اين فکر بود که برگردد و به مرد جواني که او را گرفته بود چيزي بگويد و در آن موقع مطمئن نبود نمي‌خواهد برگردد تا دوباره چکش را بدزدد و اين بار گرفتار نشود. مادامي‌که مجبورش کرده بودند مثل يک دزد به نظر برسد، کمترين چيزي که بايد از اين ميان نصيبش مي‌شد، چکش بود. هرچند خارج از فروشگاه دل و جراتش را از دست داد، درحالي که داخل فروشگاه را تماشا مي‌کرد، به مدت ده دقيقه در خيابان ايستاد. آن وقت، در هم شکسته و پريشان و اکنون به شدت از خودش شرمنده بود، اول براي اين که چيزي دزديده بود، بعد چون گير افتاده بود، به علاوه تحقير شده بود. تازه به اين خاطر که به قدر کافي دل و جرات نداشت تا برگردد و کار را درست انجام دهد. از نو قدم زنان به سمت خانه رفت. ذهنش چنان مغشوش بود که وقتي خارج از مغازه لوازم خانگي گراف با رفيقش پيت واچک رودررو شد با او سلام و احوال‌پرسي نکرد. وقتي به خانه رسيد، سرافکنده‌تر از آن بود که داخل شود و خنزر پنزرهايش را وارسي کند، به همين علت از شير آب حياط پشتي، آب خنک نوشيد. مادرش از اين شير آب براي آبياري چيزهايي که هر سال مي‌کاشت: باميه، فلفل فرنگي، گوجه فرنگي، خيار، پياز، سير، پونه، بادمجان و جعفري استفاده مي‌کرد. مادرش تمام اين گياهان را باغچه جعفري مي‌ناميد و در طول تابستان هر شب صندلي‌ها را از خانه بيرون مي‌آورد و دور تا دور ميزي که همسايه همه فن حريفش در ازاي پانزده سنت برايش ساخته بود، مي‌چيد و پشت آن مي‌نشست و از خنکاي باغچه و عطر گياهاني که کاشته و مراقبت کرده بود، لذت مي‌برد. گاهي اوقات حتي سالاد درست مي‌کرد و نان محلي نازک را نم مي‌زد و کمي‌پنير سفيد ورقه ورقه مي‌بريد و با آل کنار باغچه جعفري شام مي‌خوردند. بعد از شام، مادرش شلنگ را به شيرآب وصل مي‌کرد و باغچه را آب مي‌داد و خانه خنک تر از هميشه مي‌شد و بوي خيلي خوبي مي‌داد، بسيار با طراوت و خنک و سبز، گياهان گوناگون رايحه سبز باغ را از خود و هوا و آب صادر مي‌کردند. پس از اين که آب نوشيد جايي که جعفري مي‌روييد نشست و مشتي از آن را کند و به آرامي‌خورد. سپس به داخل خانه رفت و آنچه اتفاق افتاده بود براي مادرش تعريف کرد. حتي آنچه را بعد از اين که رهايش کرده بودند در فکرش بود انجام دهد. به مادرش گفت که مي‌خواسته برگردد و از نو چکش را کش برود. مادرش با انگليسي دست و پا شکسته يي گفت: «نمي‌خواهد دزدي کني. بيا اين ده سنت. برگرد پيش آن مرد و اين پول را به او بده و آن را بياور خانه. چکش را.». آل کوندراج گفت: «نه. براي چيزي که واقعاً احتياج ندارم از تو پول نمي‌گيرم. فقط فکر کردم يک چکش مي‌خواهم، براي اين که اگر خواستم چيزي درست کنم، مقدار زيادي ميخ و چند جعبه چوبي دارم، ولي چکش ندارم.» مادرش گفت: «برو بخرش، چکش را.». آل گفت: «نه.» مادر گفت: «خيلي خوب. ساکت شو.» اين کلمه‌اي بود که هميشه وقتي نمي‌دانست ديگر چه بگويد، به کار مي‌برد. آل بيرون رفت و بر روي پله‌ها نشست. سرافکندگي اش واقعاً داشت مايه آزار مي‌شد. تصميم گرفت در امتداد خط آن به بنگاه فولي برود، چون لازم بود بيشتر درباره اش فکر کند. در بنگاه فولي ده دقيقه جاني گيل را که جعبه‌ها را ميخ مي‌زد تماشا کرد، اما جاني بيشتر از اين سرگرم کارش بود که متوجه او شود يا با او صحبت کند، اگر چه يک روز در مدرسه، يک شنبه دو يا سه سال قبل، جاني با او خوش و بش کرد و گفت: «حالت چطوره پسر؟». جاني با تبر دسته کوتاه جعبه سازي کار مي‌کرد. در فرنسو همه مي‌گفتند جاني سريعترين جعبه‌ساز شهر است. مثل ماشيني که تاکنون کارگاه جعبه‌سازي به خود نديده بود کار مي‌کرد. خود فولي به وجود جاني افتخار مي‌کرد. بالاخره آل کوندراج راهي خانه شد؛ زيرا نمي‌خواست توي دست و پا باشد. نمي‌خواست کسي که دارد سخت کار مي‌کند متوجه شود تماشايش مي‌کنند. ممکن بود بگويد: «برو پي کارت، بزن به چاک.». ميل نداشت جاني گيل اين کار را بکند. شرمساري ديگري را طلب نمي‌کرد. سر راهش به خانه روي زمين دنبال پول مي‌گشت، اما تنها چيزي که پيدا کرد تکه‌هاي شکسته معمولي شيشه و ميخ‌هاي زنگ زده بود، چيزهايي که هر تابستان پاهاي برهنه‌اش را مي‌بريدند. وقتي به خانه رسيد مادرش سالاد درست کرد و ميز را چيد. نشست تا غذا بخورد، اما وقتي غذا را به دهانش گذاشت، ميل نداشت. برخاست و به داخل خانه رفت و جعبه سيب را از گوشه اتاقش بيرون آورد و خرت و پرت‌هايش را زير رو کرد. همه چيز سر جايش بود، درست مثل ديروز. پرسه‌زنان به شهر بازگشت و جلوي فروشگاه بسته ايستاد. از مرد جواني که مچش را گرفته بود بيزار بود و پس از آن به هيپودروم رفت و عکس‌هاي دو فيلمي‌را که در آن روز نمايش مي‌دادند، تماشا کرد. بعد از آن به کتابخانه عمومي ‌رفت تا دوباره همه کتاب‌ها را نگاه کند، اما از هيچکدام خوشش نيامد. بنابراين کمي‌ديگر در اطراف شهر پرسه زد و سپس حدود ساعت هشت و نيم به خانه برگشت و به بستر رفت. مادرش قبل از اين خوابيده بود چون بايد ساعت پنج صبح بيدار مي‌شد و به سر کار، کارگاه ايندرايدين، کارگاه بسته‌بندي انجير مي‌رفت. بعضي روزها تمام روز کار بود و برخي روزها فقط نصف روز. اما مادرش هرچه در طول تابستان در مي‌آورد بايست براي اداره تمام سال زندگي اش کفايت مي‌کرد. در آن شب زياد نخوابيد، چون نتوانست از شر آنچه اتفاق افتاده بود خلاص شود. شش يا هفت راه براي سامان دادن موضوع امتحان کرد. تا آنجا پيش رفت که فکر مي‌کرد مرد جواني را که او را گرفته بود، بايست بکشد. همين‌طور معتقد بود لازم است بقيه عمرش را به طرز حساب شده و بطور موفقيت‌آميزي دست به دزدي بزند. شب گرمي‌ بود و نتوانست بخوابد. بالاخره مادرش برخاست و براي نوشيدن آب پابرهنه به آشپزخانه رفت و در راه برگشت و به آرامي‌گفت: «ساکت». هنگامي که ساعت پنج صبح مادرش بيدار شد، آل از خانه خارج شده بود، اما اين اتفاق بارها روي داده بود. آل پسر پرجنب و جوش و ناآرامي‌بود و تمام مدت تابستان در آمد و شد بود. او مدام اشتباه مي‌کرد و تاوانش را مي‌پرداخت و به تازگي سعي کرده بود دست به دزدي بزند و گير افتاده دچار دردسر شده بود. مادرش صبحانه خودش را درست کرد، ناهارش را بسته بندي کرد و با عجله به سر کار رفت، با اين اميد که امروز تمام روزکار باشد. آن روز تمام وقت کار بود و به علاوه اضافه کار هم بود، اگرچه ديگر ناهار نداشت، بر آن شد براي پول اضافي کار کند. تقريباً همه کارگران بسته بند همچنان ماندند و همسايه اش آن طرف کوچه، ليزا آبوت که کنارش کار مي‌کرد گفت: «بيا تا وقتي کار تمام مي‌شود کار کنيم، بعد مي‌رويم خانه و با هم شام درست مي‌کنيم و کنار باغچه جعفري تو که خيلي خنک است، مي‌خوريم. روز گرمي‌است، با عقل جور در نمي‌آيد پنجاه يا شصت سنت اضافه در نياوريم.». وقتي دو زن به کنار باغچه آمدند، تقريباً ساعت نه بود، اما هنوز هوا روشن بود و مشاهده کرد پسرش مشغول ميخ کوبي تکه‌هاي جعبه چوبي است. با چکش چيزي درست مي‌کرد. شبيه نيمکت بود. آل قبل از اين باغچه را آب داده و بقيه حياط را مرتب کرده بود و خانه بسيار خوشايند و مطبوع به نظر مي‌رسيد. پسرش بسيار جدي و پرمشغله مي‌نمود. او و ليزا يکراست براي تهيه شام رفتند، براي سالاد، فلفل و گوجه فرنگي و خيار و مقدار زيادي جعفري چيدند. پس از آن ليزا به خانه اش رفت تا ناني را که شب قبل پخته بود و قدري پنير سفيد بياورد و ظرف چند دقيقه شام خوردند و خيلي خودماني راجع به روز موفقي که گذرانده بودند صحبت کردند. پس از شام بر آتشي که در حياط افروخته بودند قهوه ترک درست کرد. قهوه نوشيدند و هرکدام سيگاري کشيدند و از تجارب‌شان در دهات و اين جا در فرنسو براي يک‌ديگر حکايت کردند و بعد از آن درون فنجان‌هايشان نگاهي انداختند تا ببينند آيا بخت و اقبال خوبي را نشان مي‌دهد و نشان مي‌داد: سلامت و کار و شام خارج از خانه در طي تابستان و پول کافي براي بقيه سال. آل کوندراج سرگرم کار بود و حرف‌هايي را که مي‌زدند تصادفاً شنيد، آن وقت ليزا به خانه رفت تا بخوابد. مادرش گفت: «آن را از کجا آوردي، چکش را، ال!». ـ از فروشگاه ـ چطوري؟ دزديدي؟ آل کوندراج نيمکت را تمام کرد و بر روي آن نشست و گفت: «نه. ندزديدمش.» ـ چطور گير آوردي؟ آل گفت: «براش تو فروشگاه کار کردم.» ـ فروشگاهي که ديروز از آن دزدي کردي؟» ـ آره. ـ کي بهت داد؟ ـ رئيس. ـ چه کار کردي؟ ـ چيزهاي مختلف را به پيشخوان‌هاي مختلف بردم. زن گفت: «خب. خيلي خوب است. چقدر کار کردي براي آن« چکش کوچک؟» آل گفت: «تمام روز. آقاي کلمر بعد از اين که يک ساعت کار کردم، چکش را به من داد، ولي من به کارم ادامه دادم. مردي که ديروز مچم را گرفته بود کار را يادم داد. با هم کار کرديم. با هم صحبت نکرديم، ولي آخر روز من را به دفتر آقاي کلمر برد و به او گفت که من تمام روز را سخت کار کردم و دست کم بايد يک دلار به من بدهد.» زن گفت: «خيلي خوب است.» ـ به همين خاطر آقاي کلمر يک دلار نقره گذاشت روي ميز برايم و بعد مردي که ديروز مچم را گرفته بود به او گفت فروشگاه به پسري مثل من، با روزي يک دلار احتياج دارد و آقاي کلمر گفت من مي‌توانم آنجا کار کنم. زن گفت: «خيلي خوب است. مي‌تواني کمي‌پول براي خودت در بياوري.» آل گفت: «يک دلار را روي ميز آقاي کلمر گذاشتم و به هردوشان گفت که احتياجي به کار ندارم.». زن گفت: «چرا اين کار را کردي؟ يک دلار در روز براي پسر يازده ساله پول خوبي است. چرا قبول نکردي؟». پسرک گفت: «براي اين که از هردوشان بدم مي‌آيد. هيچ‌وقت براي اين جور آدمها کار نمي‌کنم. فقط نگاهشان کردم و چکش را برداشتم و آمدم بيرون. آمدم خانه و اين نيمکت را درست کردم.». زن گفت: «خيلي خب. ساکت.». مادرش داخل خانه شد تا بخوابد، اما آل کوندراج بر روي نيمکتي که درست کرده بود نشست و رايحه باغچه جعفري را استشمام کرد و ديگر احساس سرافکندگي نمي‌کرد. اما هيچ چيز مانع نفرت او از آن دو مرد نمي‌شد، ولو اين‌که آن دو غير از آنچه بايد بکنند کاري نکرده بودند. *داستان برگرفته از سايت ديباچه

كارگاه داستان روزنامه اطلاعات

حسن فرهنگي

داستان‌هاي موقعيت پيش از اين که در صدد ايجاد بحران تعريف شخصيت، فضا، ردگيري مفاهيم و معاني باشند؛ به حس انگيزي مي‌پردازند. اين اتفاق بيشتر مواقع بدون هيچ پيشداوري رخ مي‌دهد. نويسندة اين نوع داستان‌ها سعي مي‌کند با روايتي سرراست و بدون پيش داوري، خواننده را با متني مواجه کند تا غور در آن متن او را با موقعيتي آشنا کرده و متناسب با خوانش مخاطب بر روي او اثر بگذارد.

موقعيت، يک پلان است. يک تابلوي نقاشي است. تابلويي که در آن هيچ حرکتي وجود ندارد. اگر درشکه‌اي درون اين تابلو در حرکت باشد، نويسنده حق ندارد درشکه را به مقصد برساند. درشکه در اين پلان مي‌ايستد. اين خواننده است که از درشکه بالا مي‌رود، افسار اسبش را به دست مي‌گيرد و هي مي‌کند تا حرکت کند. شايد هم هيچ وقت اين اتفاق نيفتد و درشکه براي هميشه به همان شکل باقي بماند.

در هر حال داستان موقعيت، تصوير را براي ما ارائه مي‌دهد و اين ما هستيم که بدان تصوير جان مي‌دهيم. اين نوع داستان با ذائقة مخاطبيني که به روايتي حادثه محور پايبندند، خوشايند نيست. مخاطبين داستان‌هاي کلاسيک، معتاد به پشتوانه و حمايت هستند. آنها دلشان نمي‌خواهد به تنهايي جادة پر پيچ و خم داستان را طي کنند. از تنهايي مي‌ترسند. براي همين بايد نويسنده قدم به قدم با آنها همراه باشد و جاده را به خوبي بدانها نشان دهد و آخرسر ثابت کند که چه اتفاق افتاد و يا قرار است بيفتد. اگر خوانندة تنبل شدة داستان‌هاي کلاسيک را همينطور رها کني، او را آزرده‌اي.

داستان «يخ» نوشتة ديويد شيلدز با اين که داستان موقعيت نيست، اما ناخودآگاه در ترسيم موقعيت خوب عمل کرده است. اين داستان مي‌خواسته داستاني روانشناختي باشد، ولي خام دستي نويسنده در پردازش داستان و ضعف او در گشايش درون شخصيت‌هاي داستاني، اين امکان را از او گرفته و موجب شده در نوع خود داستاني ضعيف باشد، اما ناخودآگاه به داستان موقعيت نسبت خوبي بدل شود. اگر اين داستان را از زاوية داستان روانشناختي مطالعه کنيم، ايرادات بسياري پيدا خواهيم کرد و اما اگر به عنوان داستان موقعيت بدان نگاه کنيم، عليرغم ضعف‌هايي که دارد قابل تامل خواهيم ديد.‏

‏علت اين که اين داستان را داستاني موفق قلمداد نمي‌کنم براي اين است که تم ِ داستاني تکراري است و نويسنده سعي نکرده براي زدون اين تکرار از تکنيک زبان و يا ديگر آرايه‌هاي داستاني استفاده کند. تنهايي که بزرگترين معضل بشري است در اين داستان به تصوير کشيده شده است و خواننده بعد از اين که داستان را به پايان مي‌رساند به خود و تنهايي خود مي‌انديشد، اما اين پلان آنقدر توانمند نيست که بتواند مخاطب را مدت زيادي به خود مشغول کند و آنقدر شخصيت‌هاي داستاني واکاوي نشده‌اند که خواننده بتواند فايدة روانشناختي از آن ببرد. در صورتي که نويسنده مي‌خواست داستان موقعيت بنويسد بايد به چه چيزهايي دقت مي‌کرد که نکرده است؟

1- وقتي مي‌خواهيم موقعيتي را ترسيم کنيم بايد به اصالت ـ تازگي ـ پرشماري مخاطب آن موقعيت دقت کنيم. در صورتي مخاطب داستاني ما با ما و داستانمان همراه خواهد شد که با شخصيت داستانيمان همزاد پنداري کند. در اين داستـان، نويسنده توانــايي ايجاد حس انگيزي براي همزادپنداري را ندارد. ما بيش از آن که با پيرمرد داستان آشنا شويم و موقعيت او را پي بگيريم با پسر او رابطه برقرار مي‌کنيم. کليت اين داستان به ما نشان مي‌دهد که پسر جوان نقش چنداني در داستان ايفاء نمي‌کند. او تنها به عنوان راوي وارد داستان شده است، اما به خاطر اين که نويسنده نتوانسته آن دو را از هم جدا کند خواننده به جاي چشم دوختن به موقعيت داستان به روايت زل مي‌زند و احساس مي‌کند بين پدر و پسر اتفاقي رخ خواهد داد و در پايان داستان متوجه مي‌شود که اين داستان هيچ وقت قصد نداشته ما را به رخدادي راهبر شود.

2- اتمسفر داستان تغيير مي‌کند؛ در صورتي که براي استحکام داستان مي‌توانستيم آن را تغيير ندهيم. داستان موقعيت به فراخور وضعيتي که مي‌خواهد براي ما نشان دهد بايد کمترين تغيير را در روند داستان ايجاد کند. در اين نوع داستان بايد از اضافه گويي پرهيز کنيم. اين اضافه گويي از رابطة ديالکتيکي بين شخصيت گرفته تا تغيير فضا و زمان مصداق دارد. بايد بار ديگر داستان را مرور کنيم. اين داستان، چه موقعيتي را مي‌خواهد براي ما ترسيم کند؟ روايت پسر جوان از خود و پدرش نشان مي‌دهد که نويسنده در صدد است تنهايي پيرمرد را نشان دهد. آيا اين تنهايي بدون اين که او نياز به نامه داشته باشد، نمي‌توانست ترسيم شود؟ متوسل شدن به نامه نشان مي‌دهد که نويسنده هنوز به تکنيک‌هاي داستاني اشراف ندارد. او براي خلاصي از دشواري نوشتن، عنصر ديگري را وارد داستان مي‌کند که چندان نيازي بدان نيست. در اين داستان، راوي اول شخص از منسوبين شخصيت اول داستاني ماست. او مي‌تواند اطلاعات بسياري را در مورد شخصيت داستاني به ما بدهد، اما اين اتفاق نمي‌افتد. حتي اين داستان مي‌توانست در چند سطر اول ادامه پيدا کند و تمام شود و آن هم ورود پسر جوان به خانه بود. پرداختن به اضطراب پدر و يا حتي اشتياق او براي ديدن يک نفر که وارد خانه مي‌شود ــ ولو دزد ــ مي‌توانست از تنهايي او پرده بردارد و ما نيازي به ايجاد ابهام نداشته باشيم. اما نويسنده خام دستي کرده و از موضوعي بدين زيبايي و مهمي گذشته و پدر و پسر را مقابل هم قرار داده و باز هم رابطه را کش داده است تا به خارج از خانه برساند و در آنجا به مخاطب بفهماند که او تنهاست.

3- حس‌هاي عاطفي بيش از آن که نشان داده شود گفته مي‌شود. گفت‌وگوي بين پدر و پسر مي‌تواند نوع رابطة آنها را براي ما نشان بدهد. نويسنده با يک ديالوگ ساده مي‌تواند خواننده را با خود و شخصيت داستاني همراه کند اما در اين داستان اين اتفاق نمي‌افتد. رواي که پسر جوان است به مخاطب در مورد رابطة خود با پدرش سخن مي‌گويد. او به طور مستقيم به ما مي‌گويد که در عمرش حتي يک بار هم پدرش را پدر صدا نزده است. خواننده اين داستان در صدد آن نيست که بداند اين دو شخصيت همديگر را چه صدا مي‌زده اند. آنها در نهايت مي‌خواهند به اين نتيجه برسند که پيرمرد تنهاست و اين تنهايي را براي خود تحليل کنند. اما نويسنده نمي‌تواند به اين مهم دست پيدا کند و پيش از اين که خواننده داستان را بخواند و خود در پيشبرد آن دخيل باشد، نويسنده وارد معرکه مي‌شود و رابطة دو شخصيت را لو مي‌دهد.(در اينجاست که داستان که قصد دارد به عنوان داستان موقعيت ثبت شود از تکنيک اين نوع داستان فاصله مي‌گيرد. در حقيقت منحرف مي‌شود.)

4- اين داستان واقعيت ندارد يا دارد؟ داستان در خواب اتفاق مي‌افتد و فاعل اين خواب پسر جوان است. پس به اين نتيجه مي‌رسيم که شخصيت اصلي داستان ما پيرمرد نيست بلکه پسر جوان است، اما اگر چند سطر اول و چند سطر آخر که نشان مي‌دهد داستان در خواب اتفاق افتاده حذف شود، خواهيم ديد که نقش جوان تنها در روايت داستان است. در اينجاست که تازه متوجه مي‌شويم نويسنده سعي داشته داستان روانکاوانه بنويسد، اما چرا ما متوجه نشده‌ايم؟ براي اين که نويسنده نتوانسته حالت‌ها، احساس و هزار توي درون راوي داستان را براي ما نشان دهد و ما را بيش از اين که متوجه پدر او کند متوجه خود راوي سازد. ما نمي‌توانيم راوي را در اين داستان جدي تلقي کنيم؛ چون از او هيچ اطلاعي نداريم، اما پدرش را درک مي‌کنيم؛ چون کنش داستاني روي اوست و از طريق او مي‌توانيم داستان را ادامه بدهيم.

5- در نهايت متوجه مي‌شويم که ما يک داستان روانشناختي خوانده‌ايم با مشکلات تکنيکي زياد و بعد از فهم اين موضوع مي‌توانيم خوانش خودمان را روي آن سوار کنيم و از داستان لذت ببريم. به اين نتيجه مي‌رسيم که شخصيت اصلي داستان ما پسر جواني است که از عقده اديپي در رنج است و اين عقده رابطه ي او را با پدرش تعريف مي‌کند و به آن وقت به خوبي مي‌توانيم متوجه شويم که فرستنده ي نا کي بوده. ما داستان موقعيت خوانده‌ايم و نخوانده ايم! ولي به هيچ وقت داستان روانشناختي نخوانده‌ايم چرا که اصلاً نتوانسته‌ايم وارد هزارتوي درون شخصيت داستانيمان شويم.‏

‏6- اينجا همة داستان خط مي‌خورد. خوانش ما نسبت به داستان با استفاده از نشانه‌هايي است كه نويسنده برايمان ايجاد مي‌كند و سفيدخواني خودمان كه اراده مي‌كنيم نقش تازه‌اي به داستان ببخشيم. اين داستان با دو ترجمه در اينترنت يافت مي‌شود. مترجم اولي را هر چه گشتم پيدا نكردم و نسبت به ترجمه‌اي كه در سايت جن و پري بود، سالم‌تر به نظر مي‌رسيد؛ اما يك مشكل ديگر در دو ترجمه به چشم مي‌خورد كه مي‌تواند كلاً سرنوشت داستان را تغيير دهد كه مي‌دهد. مترجم اولي، راوي داستان را دختري فرض مي‌كند و دختر بودن راوي در بند آخر داستان مطرح مي‌شود؛ اما مترجم بعدي كه ترجمه اش در سايت جن و پري موجود است، راوي را پسر قلمداد كرده! اگر داستان رويكردي روانشناختي داشته باشد كه چنين به نظر مي‌رسد، جنسيت راوي تأثير عميقي در خوانش ما ايجاد خواهد كرد و يكي از ضعف‌هاي داستان و شايد ترجمه اين است كه در طول داستان، جنسيت يا معلوم نيست يا نشانه‌ها و عملكردها راوي را مذكر جلوه مي‌دهد. پس به نظر مي‌رسد که نويسنده هنوز بايد اين داستان را به عنوان طرح گسترده نگاه كند و بار ديگر بازنويسي‌اش نمايد.

اگر با خوانش اين داستان کوتاه به اين نتيجة من رسيديد که مي‌خواستيم داستان روانشناختي بخوانيم، اما با داستان موقعيت مواجه شده ايم؛ بايد جاي ديگر بتوانيم داستان روانشناختي را درک کنيم. اين کار را مي‌گذاريم براي نوبت ديگر.‏



داستان کوتاه

يخ ‏

نوشتة: ديويد شيلدز

چند شب است مرتباً يک خواب مي‌بينم: مي‌خواهم در جلويي خانه پدر را باز کنم که متوجه مي‌شوم با يک تکه تخته جلوي در ايستاده. فکر مي‌کند مي‌خواهم به زور وارد شوم. عينکش را به چشم نزده و چراغ‌هاي راهرو خاموش است. من را با دزد اشتباه گرفته و قصد دارد جلويم را با يک تکه چوب بگيرد. آن را با دستانش جابه‌جا مي‌کند. يک تراشه چوب به کف دستش فرو مي‌رود و ناچار مي‌شود تخته را به روي زمين بيندازد. تخته روي کفش او مي‌افتد.‏

پارچه‌هاي درون جيب حوله پالتويي‌اش پف کرده و بيرون زده‌اند. زير حوله يک شلوار خاکي پوشيده و يک پيرهن پشمي. صداي جرينگ جرينگ پول خردها از جيب سمت راست حوله به گوش مي‌رسد. دست پدر داخل جيب است. سلام مي‌دهد. مي‌گويم: خيلي خوشحالم که مي‌بينمت پدر! اين براي اولين بار در زندگي است که او را «پدر» خطاب مي‌کنم.‏

داخل خانه هيچ نوري نيست. ساعت چهار صبح يکي از روزهاي فوريه است و بايد شمع يا لامپ و آتشي روشن کنم تا سرما از ديوارها و کف چوبي اين خانه بيرون برود. پنجره‌ها بسته‌اند و سايه‌ها افسرده. مي‌گويد: برف‌هاي کثيف را با خودت نيار تو خونه. برو بيرون کفش‌هاتو تميز کن (و من که همه عمرم را در کاليفرنيا زندگي کرده و بزرگ شده ام، تا وقتي که به کالجي در شرق رفتم، هرگز برف نديده بودم).‏

توده‌هاي برف مثل ديوارهاي نا منظم از روي زمين سربرآورده‌اند و تصوير درختان در اين نور ملال انگيز صبحگاهي بر زمين، به چترهاي بزرگ و شکسته مي‌ماند. باد، برف را از روي زمين با خود به اين سو و آن سو مي‌برد و با عبور از ميان درختان، به پنجره‌هاي خانه مي‌کوبد. پدر در اتاق نشيمن روي صندلي نشسته، پاهايش را روي عسلي گذاشته و دست‌هايش را در آستين کرده. دهانش را باز مي‌کند. اما کلمه‌اي از آن خارج نمي‌شود. روزنامه‌ها در گوشه و کنار اتاق روي کف زمين پراکنده‌اند و من دورتر از او، روي لبه تخت فنري نشسته‌ام.‏

روي ميز شيشه‌اي کنارش، عکسي سياه و سفيد از پدر هست که او را در حال پياده روي در کوهستان نشان مي‌دهد. در يکي از دستانش چوب کمکي دارد و در ديگري يک پيپ. کوله پشتي انداخته و نيمرخ به طرف دوربين برگشته. چهره اش زير نور آفتاب زمستاني زيباتر و فريبنده جلوه کرده است. عکس را برمي دارم و جلويش مي‌گيرم:‏

‏- به اين نگاه کن!‏

مي گويد:‏

‏- بايد عينک بزنم. ‏

‏- بدون عينک هم مي‌توني ببيني.‏

‏- عينکم رو بيار بده.‏ يک جلد چرمي روي دسته کاناپه. عينکي با قاب مشکي و محکم که اصلاً عدسي ندارد. برمي‌دارم. عکس و عينک را به او مي‌دهم:‏

‏- نگاه کن، خودتي!‏

عينک به قدري بزرگ و پهن است که تا نوک بيني‌اش پايين مي‌آيد. عکس را از بالاي قاب عينک ورانداز مي‌کند:‏

‏- منم!‏

آن را از دستش مي‌گيرم:‏

‏- يادت نمي‌آد؟‏

‏- نه، کيه؟‏

‏- تو!‏

دستش را به درون لباس فرو مي‌برد. چانه اش را روي سينه گذاشته و به پيرهنش خيره شده. وقتي مي‌خواهد عکس را داخل جيب پالتو بيندازد، سر مي‌خورد و روي زمين مي‌افتد. مي‌پرسد:‏

‏- پياده رو تميزه؟‏

پياده رو از جلو در حياط تا کنار خيابان پوشيده از برف است:‏

‏- نه پدر، براي چي؟‏

‏- بريم پياده روي.‏

‏- بيرون برف مياد. پنج درجه زير صفره!‏

‏- بريم دفتر اداره پست.‏

‏- نمي‌توني اين طوري بري بيرون. تو...‏

‏- منتظر يه نامه ام. ميشه بري بيرون رو پارو کني؟‏

‏- حداقل يه لباس گرم‌تر بپوش.‏

‏- پارو تو راهروئه.‏

هر دو پايم در برف فرو رفته‌اند و دو طرفم پر از برف است. يک تند باد ناگهاني و پاروي سنگين کم مانده تعادلم را به هم بزند. پدر کنار در شيشه‌اي ايستاده. ژاکتي که به تن کرده آن قدر بزرگ است که مي‌تواند از آن به عنوان کيسه خواب استفاده کند. جيب‌هاي ژاکت تا کنار زانوهايش آمده اند. کلاهش پف کرده و نصف صورتش را پوشانده. مي‌گويد:‏

‏- پياده رو يخ زده.‏

با پارو به روي زمين مي‌کوبم. يخ زده و سفت شده. دستم را مي‌گيرد و به پياده رو مي‌آيد. پايش را به زمين مي‌کشد تا به کنار خيابان برسيم. تقريبا سي سانتي متر برف روي زمين نشسته. آهسته و با زحمت فراوان به سمت دفتر پستي در انتهاي خيابان به راه مي‌افتيم. براي اين که نيفتد به شانه‌هاي من تکيه داده.‏

مي پرسم:‏

‏- کي برات نامه نوشته؟‏

‏- وقتي رسيديم اون جا خودت مي‌فهمي.‏

‏- زياد هم اميدوار نباش. شايد نيومده باشه.‏

دفتر پست، ساختمان قديمي و آجري است. پله‌هاي سيماني دفتر پر از برف است و درش نيمه باز. داخل، به غير از نيمکت، صدها جعبه شيشه‌اي قرمز رنگ با شماره‌هاي مشکي به چشم مي‌خورد. پدر کتش را درمي‌آورد و روي زمين پهن مي‌کند. بعد زانو مي‌زند و به سرعت با شماره‌هاي يک صندوق ور مي‌رود. دست راستش را مدام به اين طرف و آن طرف مي‌زند:‏

‏- حق با تو بود. نامه باز هم دير کرده.‏

بيرون آسمان کاملاً تيره و تار است. درست به رنگ دستکش‌هاي من. هوا بسيار سردتر از آن است که بتوان راه رفت. چسبيده به بازوي من. يخ‌هاي روي کلاهش مثل يک طاقي با نمک شده. مي‌ايستد. سرفه مي‌کند و به سختي نفس مي‌کشد. مي‌پرسم:‏

‏- حالت خوبه؟‏

مي گويد:‏

ــ سردمه!‏

راه بازگشت به خانه مثل هميشه يک فلاش فوروارد بسيار سريع است و خواب من، همين جا، ناگهان به پايان مي‌رسد. مثل هميشه که در حسرت گفتن يک جمله عاشقانه از طرف دختر به پدر مي‌مانم. مثل هميشه که در حسرت برف‌هاي نيوانگلند مي‌مانم! ‏

از نظر مترجمي ديگر، راه بازگشت هميشه گذري بي‌‌اندازه كوتاه به آينده است و در اين نقطه است كه هميشه خوابم به يک‌باره پايان مي‌گيرد و انگار نبض عجيبي، يك چيز درك نشدني اوديپي با نام زمستان نيوانگلند را حكايت مي‌كند. ‏